Latanoprost bij haaruitval: alles wat je moet weten

Latanoprost is een synthetisch analoog van prostaglandine F2α (PGF2α), verkrijgbaar als oogdruppels met 0,005% tegen glaucoom met open kamerhoek en verhoogde oogdruk. Het profiel van plaatselijke bijwerkingen, vooral wimperhypertrichose met langere, dikkere en sterker gepigmenteerde wimpers, trok begin jaren 2000 de aandacht van tricologen.

Uit die oogheelkundige waarnemingen kwam een simpele vraag voort: als latanoprost de wimperfollikels aanzet, zou het dan hetzelfde doen met de follikels op de hoofdhuid? Preklinisch onderzoek bij makaken en muizen bevestigde hergroei na plaatselijke toepassing. Daarmee lag de weg open naar de eerste klinische studies bij mensen (Blume-Peytavi et al., 2012).

Wat latanoprost onderscheidt van andere behandelingen tegen haaruitval, is de prostaglandineroute, die volledig losstaat van de androgeen-DHT-as. Het remt 5-alfa-reductase niet en grijpt niet aan op de androgeenreceptoren. Het werkt rechtstreeks in op de biologie van de haarfollikel, via prostaglandinereceptoren.

De prostaglandineroute in de haarfollikel

Prostaglandinen zijn lipidemediatoren die tal van biologische processen sturen. In de haarfollikel trekken verschillende prostaglandinen de haarcyclus in tegengestelde richtingen:Als analoog van PGF2α activeert latanoprost de FP-receptoren in de follikelcellen. Het zet een signaalcascade in gang die de activiteit van de follikel ondersteunt.

Het mechanisme van follikelrekrutering

Het onderzoek van Blume-Peytavi et al. (2012) geeft een scherp beeld: de TrichoScan-gegevens laten zien dat latanoprost het absolute aantal haren zowel in de anagene als in de telogene fase verhoogt, zonder de anageen-telogeenverhouding noemenswaardig te veranderen. De auteurs lezen dat als bewijs dat latanoprost nieuwe follikels de groeicyclus in haalt, in plaats van alleen de anagene fase van bestaande follikels te rekken.

Effecten op de pigmentatie

Opvallend is de werking van latanoprost op de melanogenese in de follikel. In het onderzoek lieten 4 van de 16 deelnemers een zichtbaar sterkere pigmentatie van het haar zien op het behandelde gebied, en bij 1 deelnemer pigmenteerde de hoofdhuid zelf. Dit effect op de haarkleur, voor wimpers al lang goed beschreven, lijkt zich dus ook op de hoofdhuid voor te doen (Blume-Peytavi et al., 2012).

Het enige beschikbare gerandomiseerde klinische onderzoek naar latanoprost, uitwendig op de hoofdhuid toegepast bij androgenetische alopecia, werkte met een concentratie van 0,1%, 20 keer de gebruikelijke oogheelkundige concentratie (0,005%).

De auteurs merken op dat deze concentratie van 0,1% overeenkomt met een dosis die 3,6 keer lager ligt dan de intraveneus verdragen dosis in de beschikbare gegevens, en daarom als zonder noemenswaardig systemisch risico geldt (Blume-Peytavi et al., 2012).

⚠️ Belangrijk punt. Het erytheem bij 5 van de 16 patiënten (31%) op het behandelde gebied brengt de auteurs tot de conclusie dat 0,1% dicht bij de hoogst verantwoorde dosis ligt. Vervolgonderzoek moet uitwijzen welke concentratie werkzaamheid en verdraagbaarheid het best combineert.

Dat is de centrale vraag in het gerandomiseerde dubbelblinde pilotonderzoek van Blume-Peytavi et al. (2012) onder 16 mannen met lichte tot matige androgenetische alopecia (Hamilton II–III). Elke deelnemer diende als zijn eigen controle: één gebied behandeld met latanoprost, één gebied met placebo.

Kwantitatieve resultaten (TrichoScan)

Klinische resultaten

Op basis van de klinische totaalbeoordeling (dichtheid, lengte, dikte, pigmentatie) verdelen de deelnemers zich zo (Blume-Peytavi et al., 2012):

Bij responders verbetert de haardichtheid als eerste, meestal tussen week 12 en 16, gevolgd door dikte, lengte en pigmentatie (Blume-Peytavi et al., 2012).

Een eigen mechanisme, een mogelijke aanvulling

Omdat latanoprost niet op de androgene route werkt, komt het in theorie in aanmerking voor combinatie met minoxidil of finasteride: de twee behandelingen grijpen aan op verschillende biologische doelen. Die mogelijke synergie moet nog worden bevestigd in specifiek onderzoek.

De verdraagbaarheid van uitwendig toegepast latanoprost op de hoofdhuid is over het geheel genomen acceptabel, maar verdient aandacht, vooral vanwege het pigmenterende effect.

Wat het onderzoek meldt

Bij 16 deelnemers die 24 weken werden gevolgd, kregen 8 personen samen 9 huidbijwerkingen (Blume-Peytavi et al., 2012):

Alleen de roodheid achten de onderzoekers mogelijk toe te schrijven aan het middel. Alle patiënten met erytheem reageerden desondanks goed op de behandeling. De plaatselijke ontstekingsreactie heeft de werkzaamheid dus kennelijk niet aangetast (Blume-Peytavi et al., 2012).

Specifieke risico's om te kennen

⚠️ Het kernpunt over pigmentatie. Latanoprost heeft een aangetoond melanogeen effect. Op de hoofdhuid kan dat betekenen dat haar en huid donkerder worden. Houd daar rekening mee, zeker bij licht of grijzend haar. Bij contact met de ogen is de hyperpigmentatie van de iris daarentegen onomkeerbaar.

Profielen die in de literatuur zijn beschreven

Het onderzoek van Blume-Peytavi et al. (2012) werd uitsluitend uitgevoerd bij jonge mannen (23–35 jaar) met lichte tot matige androgenetische alopecia (Hamilton II–III). Alleen voor dat profiel bestaan klinische gegevens.

Vanaf wanneer zijn er resultaten?

De TrichoScan-gegevens laten al na 8 behandelweken een eerste significant verschil met placebo zien. Merkbare klinische effecten (dichtheid, dikte) verschijnen bij responders meestal tussen week 12 en 16. Het beschikbare onderzoek liep in totaal 24 weken, zonder gegevens over de vraag of het effect blijft na het stoppen (Blume-Peytavi et al., 2012).

Uitwendig toegepast latanoprost hoort bij de meest ongebruikelijke en minst bekende middelen in het arsenaal tegen androgenetische alopecia. De aantrekkingskracht zit in een werkingsroute die radicaal verschilt van alle andere beschikbare behandelingen.

De hoofdpunten:

• Het verhoogt de haardichtheid in 24 weken met 22%, tegenover 10% onder placebo (p = 0,0004 ten opzichte van placebo; p < 0,001 ten opzichte van de start). Het eerste significante verschil met placebo verschijnt al na 8 weken (p = 0,03; Blume-Peytavi et al., 2012)
• 50% van de patiënten laat een goede klinische totaalrespons zien (dichtheid, lengte, dikte, pigmentatie)
• Het werkt door via prostaglandinereceptoren nieuwe follikels de groeicyclus in te halen, een mechanisme dat volledig verschilt van minoxidil en finasteride
• Het heeft een aangetoond pigmenterend effect op haar en hoofdhuid, af te wegen voordat je met de behandeling begint
• De verdraagbaarheid is over het geheel genomen acceptabel, met plaatselijk erytheem als meest voorkomende bijwerking (31% van de deelnemers bij 0,1%)
• De beschikbare gegevens blijven beperkt: één pilotonderzoek onder 16 jonge mannen met lichte tot matige androgenetische alopecia, zonder rechtstreekse vergelijking met minoxidil of finasteride

Uitwendig toegepast latanoprost is een veelbelovend therapeutisch spoor, vooral voor patiënten die een niet-hormonale aanvulling zoeken, of voor wie niet reageert op conventionele behandelingen. Waar het precies thuishoort, moet groter onderzoek nog uitwijzen. De huidige gegevens rechtvaardigen het wel om het middel ter sprake te brengen in een therapeutisch gesprek met een dermatoloog die in tricologie gespecialiseerd is.

1. Blume-Peytavi U. et al. A randomized double-blind placebo-controlled pilot study to assess the efficacy of a 24-week topical treatment by latanoprost 0.1% on hair growth and pigmentation in healthy volunteers with androgenetic alopecia. J Am Acad Dermatol. 2012;66:794–800.